"Vũ khí" trừng phạt của Mỹ đang mất dần sức mạnh?

Trong vòng 18 tháng qua, Mỹ đã áp đặt hơn 1.000 lệnh trừng phạt mới đối với Iran trong khuôn khổ chiến dịch gây sức ép nhằm buộc Tehran phải nhượng bộ. Tuy nhiên, khả năng chống chịu của Iran trước các biện pháp này đang phơi bày một thực tế khó chấp nhận đối với Washington: sức ép kinh tế phần lớn chưa đạt được mục tiêu buộc các đối thủ điều chỉnh chính sách theo mong muốn của Mỹ, trong khi họ ngày càng tìm ra nhiều cách để né tránh các hạn chế và lệnh trừng phạt.

Thỏa thuận mà Mỹ và Iran đạt được trong tuần trước nhằm giảm sức ép kinh tế đối với Tehran để đổi lấy cam kết bảo đảm tự do hàng hải, đồng thời mở ra khả năng Washington sẽ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt nếu Iran chấp nhận một số điều kiện, trong đó có việc chấm dứt chương trình hạt nhân.

Iran rất cần được nới lỏng trừng phạt bởi các biện pháp của Mỹ đã gây tổn hại nghiêm trọng cho nền kinh tế nước này. Dù vậy, chính phủ Iran vẫn tìm được cách duy trì nguồn thu hàng tỷ USD, chủ yếu thông qua xuất khẩu dầu mỏ sang Trung Quốc bất chấp các lệnh cấm vận của Mỹ. Điều này làm suy giảm đáng kể đòn bẩy của Washington trong các cuộc đàm phán. Chính quyền Tổng thống Donald Trump đã phải sử dụng biện pháp phong tỏa thực tế các cảng biển của Iran nhằm ngăn chặn xuất khẩu dầu – nguồn thu ước tính mang lại cho Tehran khoảng 43 tỷ USD trong năm 2024 – để buộc nước này ngồi vào bàn đàm phán.

Các nhà phân tích cho rằng, ngay cả khi Mỹ có thể đạt được một số mục tiêu trong việc gây sức ép với Iran, Tehran vẫn đang nắm giữ nhiều lợi thế quan trọng, trong đó có vai trò tại eo biển Hormuz. Đồng thời, nguồn thu từ dầu mỏ tiếp tục giúp Iran duy trì khả năng ứng phó trước các yêu cầu của Washington.

Hiệu quả gây tranh cãi của vũ khí trừng phạt

Khả năng ứng phó với các lệnh trừng phạt của Iran không phải là trường hợp cá biệt. Trong những năm gần đây, Washington ngày càng dựa nhiều hơn vào công cụ trừng phạt để gây sức ép lên các đối thủ. Theo Bộ Tài chính Mỹ, số cá nhân và tổ chức bị đưa vào danh sách trừng phạt mới hằng năm đã tăng từ khoảng 880 trường hợp năm 2017 lên hơn 3.000 trường hợp vào năm 2024.

Thông thường, các lệnh trừng phạt nhằm loại các quốc gia, tổ chức và cá nhân bị nhắm tới khỏi hệ thống tài chính Mỹ, hạn chế khả năng tham gia vào các hoạt động kinh tế toàn cầu, đồng thời gây sức ép lên các doanh nghiệp vẫn duy trì quan hệ làm ăn với họ. Tuy nhiên, kết quả thực tế lại không hoàn toàn như mong muốn. Triều Tiên vẫn tiếp tục phát triển chương trình hạt nhân. Nền kinh tế Nga chịu tổn thất lớn kể từ khi xung đột với Ukraine bùng phát, nhưng Moscow vẫn theo đuổi chiến dịch quân sự.

Chính quyền Tổng thống Trump cũng thừa nhận hệ thống trừng phạt hiện nay cần được xem xét lại. Năm ngoái, Washington đã giảm tốc độ ban hành các lệnh trừng phạt mới, dù vẫn tăng cường sức ép đối với Iran.

Trong một bài phát biểu hồi tháng 5, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho rằng các biện pháp hiệu quả nhất phải mang tính quyết liệt, có mục tiêu rõ ràng và thời hạn cụ thể.

“Mỹ đang rà soát các lệnh trừng phạt đã lỗi thời hoặc không còn phù hợp. Các biện pháp trừng phạt không nên kéo dài quá lâu đến mức tạo ra những hệ quả ngoài dự kiến”, ông Bessent nói.

Đối với Iran, giới chức Mỹ khẳng định các lệnh trừng phạt đã gây thiệt hại kinh tế đáng kể và góp phần buộc Tehran phải quay lại bàn đàm phán. Chính quyền Mỹ đã nhắm mục tiêu vào các tàu vận chuyển dầu cho Iran, mạng lưới mua sắm vũ khí, cũng như khả năng tiếp cận tiền điện tử và các công ty bình phong được sử dụng để luân chuyển USD qua hệ thống tài chính toàn cầu. Theo Bộ Tài chính Mỹ, các biện pháp này đã làm gián đoạn nguồn doanh thu lên tới hàng chục tỷ USD mà Tehran có thể sử dụng cho các hoạt động bị Washington cáo buộc là tài trợ khủng bố.

Những người ủng hộ chính sách trừng phạt cho rằng đây chỉ là một trong nhiều công cụ của Mỹ bên cạnh các biện pháp ngoại giao và quân sự. Tuy nhiên, những người chỉ trích thỏa thuận mới với Iran, bao gồm nhiều nghị sĩ Cộng hòa theo đường lối cứng rắn, cho rằng Tehran đang nhận được quá nhiều nhượng bộ từ Washington, trong đó có các miễn trừ tạm thời cho phép xuất khẩu thêm dầu mỏ, trong khi Mỹ chưa đạt được một số mục tiêu chiến lược đề ra.

Một số cựu quan chức và chuyên gia kinh tế Mỹ cho rằng nguyên nhân khiến Washington chưa thể khiến các đối thủ thay đổi chính sách nằm ở khâu thực thi chứ không phải ở bản thân công cụ trừng phạt.

Ông Avi Vishnevitz, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Nghiên cứu Tài trợ Khủng bố có trụ sở tại Mỹ, nhận định: “Bản thân các lệnh trừng phạt không hề mềm mỏng. Điều quá mềm mỏng chính là cách thức thực thi và cưỡng chế thực hiện chúng”.

Chiến thuật né tránh

Iran, Nga và Triều Tiên đều đã xây dựng các hệ thống phức tạp nhằm vượt qua các rào cản tài chính. Theo giới chức Mỹ, các nước này sử dụng mạng lưới công ty bình phong và các trung gian tại Trung Quốc, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Thổ Nhĩ Kỳ để tiếp tục xuất nhập khẩu những mặt hàng thiết yếu cho nền kinh tế.

Năm 2024, Mỹ đưa doanh nhân Iran Ramin Jalalian vào danh sách trừng phạt với cáo buộc thiết lập các công ty bình phong tại Hong Kong (Trung Quốc) và UAE để luân chuyển khoảng 30 triệu USD, bao gồm các khoản thanh toán liên quan đến dầu mỏ Iran bị cấm vận, sau đó sử dụng số tiền này để mua hàng hóa cho Tehran. Theo Bộ Tài chính Mỹ, Jalalian vẫn tiếp tục hoạt động thông qua các công ty bình phong mới ngay cả sau khi bị đưa vào danh sách đen.

Bên cạnh đó, hệ thống tài chính của Trung Quốc và đồng Nhân dân tệ được cho là ngày càng có vai trò lớn trong việc giúp Iran và Nga duy trì các hoạt động thương mại, qua đó giảm mức độ phụ thuộc vào hệ thống tài chính do Mỹ chi phối. Một số quan chức phương Tây cho rằng các kênh thanh toán liên quan đến Trung Quốc đã tạo thêm lựa chọn cho các nước chịu trừng phạt trong việc tiếp cận thị trường quốc tế.

Trung Quốc hiện là khách hàng mua dầu lớn nhất của Iran. Nhiều ngân hàng Trung Quốc giữ vai trò quan trọng trong việc chuyển doanh thu từ dầu mỏ tới các công ty bình phong của Iran để thanh toán hàng hóa và dịch vụ tại Trung Quốc. Tuy nhiên, các nước phương Tây vẫn tỏ ra thận trọng trong việc trừng phạt Trung Quốc vì lo ngại ảnh hưởng tới quan hệ thương mại và nguy cơ làm gia tăng căng thẳng với Bắc Kinh.

Một báo cáo trình Quốc hội Mỹ hồi tháng 11/2025 của Ủy ban Đánh giá Kinh tế và An ninh Mỹ - Trung cho biết chưa có ngân hàng Trung Quốc nào bị Mỹ trừng phạt vì hỗ trợ thanh toán cho Nga. Trong khi đó, Liên minh châu Âu (EU) mới chỉ áp đặt biện pháp trừng phạt đối với hai ngân hàng nhỏ của Trung Quốc trong năm 2025.

Bà Elaine Dezenski, cựu quan chức cấp cao Bộ An ninh Nội địa Mỹ hiện làm việc tại Quỹ Bảo vệ Dân chủ, cho rằng việc thực thi không nghiêm ngặt sẽ tạo thêm thời gian cho các quốc gia bị trừng phạt tìm ra giải pháp thay thế. “Một khi các giải pháp thay thế đó được thiết lập, chúng ta sẽ mất đi đòn bẩy”, bà nhận định.

Những lỗ hổng và giới hạn của công cụ trừng phạt

Một số lệnh trừng phạt ngay từ đầu đã được thiết kế với những ngoại lệ nhất định. Sau khi xung đột Nga - Ukraine bùng phát, các biện pháp trừng phạt vẫn cho phép Moscow duy trì một phần hoạt động xuất khẩu năng lượng, đặc biệt là sang châu Âu.

Mặc dù các biện pháp hạn chế đối với dầu thô Nga đã được mở rộng sau khi ông Trump trở lại Nhà Trắng, nhưng cuộc khủng hoảng liên quan tới Iran và việc giá dầu tăng mạnh đã buộc Washington phải nới lỏng một phần kể từ tháng 3. Các nhà phân tích kinh tế cho rằng điều này đã giúp Nga thu thêm khoảng 2,4 tỷ USD chỉ riêng trong tháng 5.

Nga cũng đã xây dựng nhiều phương thức đối phó, đặc biệt thông qua hoạt động thương mại không thống kê qua Armenia, Azerbaijan và Kazakhstan. Các tuyến trung chuyển này giúp Nga tiếp cận linh kiện phục vụ ngành công nghiệp quốc phòng, đồng thời nhập khẩu các mặt hàng tiêu dùng.

Sự phát triển của công nghệ cũng khiến việc thực thi các lệnh trừng phạt gặp nhiều thách thức hơn. Tiền mã hóa và các nền tảng tài chính số được cho là ngày càng được một số bên sử dụng để giao dịch ngoài hệ thống ngân hàng truyền thống.

Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt không phải lúc nào cũng thất bại. Các biện pháp của chính quyền Tổng thống Barack Obama nhằm vào hệ thống ngân hàng Iran từng buộc Tehran phải đàm phán thỏa thuận hạt nhân. Tuy nhiên, sau khi chính quyền Tổng thống Trump nhiệm kỳ đầu rút Mỹ khỏi thỏa thuận, Iran đã xây dựng thành công mạng lưới xuất khẩu dầu sang Trung Quốc, qua đó làm giảm đáng kể tác động của các lệnh trừng phạt Washington.

Ông Max Meizlish, cựu quan chức phụ trách thực thi trừng phạt tại Bộ Tài chính Mỹ, cảnh báo rằng việc các quốc gia liên tục tìm cách né tránh trừng phạt có thể khiến dư luận đánh giá thấp hiệu quả của công cụ này.

Ông cho rằng đó là một cách nhìn nhận sai lầm: “Trừng phạt chỉ là một công cụ. Không ai nói một khẩu súng vô dụng; điều cần xem xét là nó đang được sử dụng như thế nào”.

Hé lộ khác biệt giữa Mỹ và Israel trong vấn đề Iran

VOV.VN - Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cho rằng giữa Mỹ và Israel có thể tồn tại khác biệt trong cách thức đạt được các mục tiêu liên quan đến Iran, dù hai bên vẫn chia sẻ những lợi ích chiến lược chung.