Mỹ - Iran tiến sát thỏa thuận hạt nhân nhưng vướng nút thắt cuối cùng

Trong những ngày trước khi Trung Đông tái bùng phát căng thẳng, các trợ lý của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã tiến hành đàm phán với Iran về 4 nội dung cốt lõi của một thỏa thuận hạt nhân mới. Theo các quan chức Mỹ, nếu đạt được đồng thuận, những điều khoản này có thể khiến chương trình hạt nhân của Iran gần như bị đóng băng trong khoảng 15 năm.

Các cuộc thương lượng được cho là đã vượt xa vấn đề mở lại eo biển Hormuz - tuyến vận tải biển chiến lược mà Iran gần như đã phong tỏa trong suốt 101 ngày qua.

Theo các quan chức Mỹ và các nhà ngoại giao được tiếp cận thông tin về các cuộc đàm phán bí mật, hai bên đã phác thảo những nét chính của một thỏa thuận tiềm năng. Tuy nhiên, kết quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào việc liệu Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và các chính trị gia bảo thủ ở Iran có chấp nhận đường hướng đàm phán của Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi hay không.

Hiện chưa rõ các cuộc đàm phán có bị ảnh hưởng bởi những diễn biến mới nhất hay không, khi căng thẳng Mỹ - Iran tiếp tục leo thang sau vụ một trực thăng Apache của quân đội Mỹ bị bắn hạ gần eo biển Hormuz và các cuộc không kích đáp trả mà Washington tiến hành nhằm vào Iran ngày 8/6.

4 vấn đề then chốt trên bàn đàm phán

Tạm dừng làm giàu urani trong thời gian dài

Mỹ nhiều tháng qua yêu cầu Iran ngừng hoàn toàn hoạt động làm giàu urani trong ít nhất 20 năm. Tehran đáp lại bằng đề xuất tạm dừng trong 10 năm, song giới chức Mỹ tin rằng Iran có thể chấp nhận mốc 15 năm.

Trước đó, ông Trump từng cho rằng lệnh cấm kéo dài 20 năm là chưa đủ. Tuy nhiên, trên chuyên cơ Không Lực Một ngày 15/5 khi trở về nước sau chuyến thăm Trung Quốc, ông cho biết sẽ chấp nhận nếu đó là “20 năm thực sự”. Hiện chưa rõ liệu Tổng thống Mỹ có đồng ý với phương án 15 năm hay không.

Pha loãng kho dự trữ urani đã làm giàu của Iran

Theo các quan chức Mỹ, Washington muốn phối hợp với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) để pha loãng lượng urani đã làm giàu mà Iran đang sở hữu. Mỹ muốn đóng vai trò trực tiếp trong quá trình xử lý vật liệu hạt nhân, điều mà Tehran từ trước đến nay luôn phản đối. Phía Iran cho rằng Mỹ chỉ nên tham gia với tư cách quan sát viên.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio gần đây nhiều lần nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải bao trùm toàn bộ 11 tấn urani đã làm giàu mà Iran đang nắm giữ, chứ không phải chỉ khoảng nửa tấn nhiên liệu đã được làm giàu ở mức gần đạt tiêu chuẩn chế tạo vũ khí hạt nhân.

Iran chưa công khai quan điểm về việc từ bỏ toàn bộ kho dự trữ hiện có. Tuy nhiên, nếu số urani này được pha loãng thay vì chuyển ra khỏi lãnh thổ, giới lãnh đạo Iran vẫn có thể khẳng định họ tiếp tục sở hữu lượng nhiên liệu đó.

Trong cuộc phỏng vấn với NBC cuối tuần qua, ông Trump dường như đã ám chỉ phương án này khi nói: “Chúng tôi sẽ xử lý và phá hủy số vật liệu đó, dù là tại chỗ hay đưa ra ngoài”.

Dỡ bỏ các cơ sở hạt nhân chủ chốt

Mỹ yêu cầu Iran tháo dỡ ba cơ sở hạt nhân quan trọng tại Natanz, Fordo và Isfahan. Ba địa điểm này từng bị Mỹ tấn công trong chiến dịch Búa đêm (Midnight Hammer) cách đây gần một năm, gây thiệt hại nghiêm trọng.

Theo các nguồn tin, Iran đã thảo luận khả năng đóng cửa hai cơ sở nhưng muốn giữ lại một địa điểm hoạt động nhằm chứng minh rằng nước này không từ bỏ điều mà Tehran coi là “quyền làm giàu urani”.

Đây được xem là một trở ngại lớn. Những người chỉ trích thỏa thuận hạt nhân được ký dưới thời Tổng thống Barack Obama từng cho rằng việc không đóng cửa cơ sở Fordo là một sai lầm, bởi Iran sau đó đã khôi phục hoạt động tại đây để sản xuất urani được làm giàu ở mức gần cấp độ chế tạo vũ khí.

Cho phép thanh sát đột xuất

Mỹ muốn các thanh sát viên quốc tế được quyền tiến hành các cuộc thanh sát đột xuất ở bất kỳ địa điểm nào tại Iran.

Hiện chưa rõ Tehran có chấp nhận yêu cầu này hay không. Trên thực tế, nhiều cơ sở hạt nhân bị nghi ngờ nằm bên trong các căn cứ quân sự của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran, nơi các thanh sát viên quốc tế thường không được tiếp cận.

Đàm phán mong manh giữa lúc căng thẳng leo thang

Theo đánh giá của giới chức Mỹ, nếu Iran chấp nhận 4 điều kiện trên, đây sẽ là bước tiến đáng kể so với những nhượng bộ mà Tehran từng đưa ra trong thỏa thuận hạt nhân năm 2015.

Các cuộc thảo luận hiện đang ở giai đoạn đặc biệt nhạy cảm. Iran và Israel đã tấn công qua lại lẫn nhau trong các ngày 7 và 8/6. Trong khi đó, Mỹ vừa tiến hành các cuộc không kích nhằm vào các mục tiêu của Iran để đáp trả vụ trực thăng Apache của Lục quân Mỹ bị bắn rơi gần eo biển Hormuz.

Dù vậy, chuyến thăm của Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và ông Jared Kushner tới Phòng thí nghiệm Quốc gia Oak Ridge - cơ sở nghiên cứu hạt nhân tuyệt mật của Mỹ - hồi tuần trước cho thấy Washington đã bắt đầu chuẩn bị phương án xử lý kho 11 tấn urani làm giàu của Iran nếu hai bên đạt được thỏa thuận cuối cùng.

Tiến trình đàm phán diễn ra chậm hơn nhiều so với kỳ vọng của Tổng thống Trump. Trong những tuần gần đây, nhiều quan chức Mỹ, trong đó có Phó Tổng thống JD Vance, đã nhiều lần dự đoán hai bên chỉ còn vài ngày là có thể đạt thỏa thuận. Tuy nhiên, các cuộc tấn công quân sự trong khu vực, những tranh cãi về lệnh ngừng bắn và yêu cầu của Tehran về việc giải ngân tài sản bị phong tỏa đã liên tục làm chậm tiến trình này.

Hiện nay, câu hỏi đặt ra là liệu các cuộc đàm phán có thể vượt qua đợt bùng phát giao tranh ngắn ngủi nhưng dữ dội gần đây hay không. Theo các nguồn tin Mỹ, ông Trump đã điện đàm với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu trong các ngày 7 và 8/6, yêu cầu Israel ngừng các cuộc tấn công. Đồng thời, kênh liên lạc giữa Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi và Đặc phái viên Steve Witkoff cũng được duy trì nhằm ngăn xung đột leo thang.

Các quan chức Mỹ cho hay, những nỗ lực ngoại giao này đã góp phần giúp cả Iran và Israel kiềm chế hành động quân sự. Tuy nhiên, sau khi Mỹ tấn công Iran để đáp trả việc trực thăng Apache bị bắn hạ, vẫn chưa rõ liệu các cuộc đàm phán hạt nhân có thể tiếp tục từ thời điểm được mô tả là “cận kề thỏa thuận” hay sẽ một lần nữa bị chệch hướng.

Bất đồng về tài sản bị phong tỏa

Các quan chức Nhà Trắng vẫn bày tỏ lạc quan rằng đợt giao tranh hiện nay chỉ là trở ngại tạm thời. Những người lạc quan nhất tin rằng các cuộc đàm phán chi tiết về cơ chế giải trừ chương trình hạt nhân của Iran có thể bắt đầu tại Thụy Sĩ vào khoảng giữa tháng 6.

Tuy nhiên, những quan chức theo đường lối cứng rắn với Iran trong chính quyền Mỹ - chủ yếu trao đổi kín - cho rằng các cuộc tấn công của Mỹ nhằm vào Iran từ tháng 2 càng củng cố quan điểm của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran rằng nước này cần duy trì khả năng nhanh chóng chế tạo vũ khí hạt nhân nếu an ninh quốc gia bị đe dọa.

Rào cản lớn nhất đối với tiến trình đàm phán hiện nay vẫn là cách thức và thời điểm giải ngân các tài sản của Iran đang bị phong tỏa. Washington và Tehran hiện vẫn chưa đạt được đồng thuận về việc giải ngân đợt đầu tiên trong số 24 tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran.

Cuối tuần qua, một chỉ huy cấp cao của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran nói với CNN rằng phần lớn số tiền này phải được giải ngân ngay từ đầu.

“Nếu ông ấy [Tổng thống Mỹ Trump-ND] muốn đạt được thỏa thuận với Iran thì 24 tỷ USD này chính là phép thử về lòng tin. Đây là tiền của chúng tôi, không phải tiền của Mỹ”, Tướng Mohsen Rezaei, cố vấn quân sự của Lãnh tụ Tối cao Iran, cho biết.

Trong khi đó, các nhà đàm phán Mỹ khẳng định số tiền này chỉ được giải ngân theo từng giai đoạn, tương ứng với tiến độ thực hiện các cam kết của Iran trong thỏa thuận, bắt đầu bằng việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz cho mọi hoạt động hàng hải quốc tế.

Houthi nhắm vào Biển Đỏ: Eo biển Bab el-Mandeb có thành “Hormuz thứ hai”?

VOV.VN - Động thái mới của Houthi tại Biển Đỏ đang làm dấy lên lo ngại về nguy cơ gián đoạn một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới. Nếu căng thẳng Trung Đông tiếp tục leo thang, eo biển Bab el-Mandeb có thể trở thành một “Hormuz thứ hai”, đe dọa chuỗi cung ứng và thị trường năng lượng toàn cầu.