Không còn vô cảm với môi trường

Với hàng loạt vụ việc như Huyndai Vinashin chôn trộm hàng chục tấn xỉ đồng, Vedan đầu độc sông Thị Vải bị phát hiện… nhiều người cho rằng, 2008 là năm tồi tệ của môi trường Việt Nam.

Tuy nhiên, nếu nhìn nhận những Vedan hay Miwon đã vô tư gây ô nhiễm môi trường từ nhiều năm nay thì việc phát hiện và xử lý các cơ sở gây ô nhiễm trong năm 2008 phải được coi là dấu hiệu tích cực, khi xã hội không còn vô cảm với môi trường.

Vấn đề ô nhiễm môi trường là một bài toán nan giải không phải của riêng đất nước chúng ta. Những hiểm hoạ môi trường là cái giá mà tất cả mọi quốc gia đều phải trả trong quá trình thúc đẩy sự phát triển theo hướng công nghiệp hoá.

Lợi nhuận, các chính sách thu hút đầu tư và môi trường là những lợi ích mang khuôn mặt khác nhau. Vì lợi nhuận, các doanh nghiệp sẵn sàng tìm mọi cách để tiết giảm chi phí, trong đó, chi phí bảo vệ môi trường lại rất tốn kém khiến người ta sẵn sàng đánh đổi, thậm chí chịu phạt để… được vi phạm.

Theo đánh giá mới đây của Bộ Công an, tình hình tội phạm và vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường diễn biến phức tạp, phổ biến trong tất cả mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Phổ biến nhất là chuyện nhập rác thải như vụ Công ty cổ phần Đầu tư Cửu Long Vinashin nhập 21 máy biến thế cũ chứa chất độc hại; vụ Công ty Anh Trang, Công ty Thế kỷ mới nhập 2.500 tấn thép phế liệu; Công ty cổ phần Kim Chính nhập 74 container giấy phế liệu lẫn tạp chất…

Nhưng nghiêm trọng hơn là hành vi gây ô nhiễm đất, nguồn nước, không khí mà đặc biệt nghiêm trọng là vụ Công ty cổ phần hữu hạn Vedan Việt Nam xả nước thải chưa qua xử lý ra sông Thị Vải; Nhà máy Miwon và Nhà máy Giấy Việt Trì xả nước thải ra sông Hồng; vụ Nhà máy Huyndai Vinashin tập kết hạt xỉ đồng và đổ chất thải ra môi trường; Công ty TNHH Sông Xanh chôn lấp hơn 4.600m3 chất thải và cát nhiễm dầu…

Chỉ sau hai năm thành lập, lực lượng Cảnh sát môi trường (CSMT) cả nước đã phát hiện 750 vụ vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường, tổng số tiền xử phạt lên tới trên 130 tỉ đồng. Số vụ việc bị phát hiện và xử lý chưa phản ánh đầy đủ thực trạng vấn đề vi phạm Luật Môi trường của các doanh nghiệp. Số tiền phạt 130 tỷ đồng chưa thấm tháp vào đâu so với những hậu quả lâu dài của việc huỷ hoại môi trường, và cũng chưa nhằm nhò gì so với lợi nhuận mà các doanh nghiệp đó thu được nhờ hành vi huỷ hoại môi trường của họ.

Nhưng, những con số ấy đã cho thấy một thực tế rằng, đã đến lúc người ta không thể bất chấp tất cả vì lợi nhuận của mình. Những hình phạt có thể còn quá nhẹ, nhưng đó là câu chuyện luật pháp.

Bộ Công an cũng đã đề nghị sửa đổi luật để lực lượng cảnh sát môi trường có thể hoạt động hiệu quả hơn, và việc xử lý vi phạm cũng tương thích hơn với tình hình thực tế. Những đề nghị ấy có thể chưa trở thành hiện thực trong một sớm một chiều.

Song, điều quan trọng hơn là nhận thức xã hội về tầm quan trọng của việc gìn giữ môi trường đã được cải thiện. Điều này được thể hiện một cách rõ ràng qua sự quan tâm của công luận trên các diễn đàn báo chí. Ngay cả trên những trang blog, những mạng xã hội cũng đã có không ít cư dân mạng đưa ra lời kêu gọi tẩy chay các doanh nghiệp tàn phá môi trường. Sự quan tâm của công luận, có thể chưa tác động trực tiếp đến lương tâm, đến trách nhiệm xã hội của các nhà đầu tư.

Song phải nhìn nhận rằng, đó là những bước đi đầu tiên trên con đường chứng minh thái độ của người dân là một chế tài mạnh nhất đối với những hành vi đi ngược lại lợi ích của cộng đồng. Cho dù có những cam kết mạnh mẽ nhất thì không phải chính phủ nào trên thế giới cũng có đủ quyết tâm để bảo vệ môi trường.

Nhưng khi người dân tự ý thức được vai trò của mình trong việc bảo vệ môi trường, khi những nông dân bên dòng sông Thị Vải đã biết đứng lên để kiện Công ty Vedan và được luật pháp hỗ trợ, công ty này sẽ bị đóng cửa nếu tiếp tục gây ô nhiễm mà không cần tới một quyết định hành chính nào của địa phương. Không thể đòi hỏi chính quyền đưa ra những chế tài nghiêm khắc hơn những gì được quy định trong pháp luật.

Nhưng, như thế không có nghĩa là các công ty có thể tiếp tục coi thường sự an nguy của môi trường khi lợi nhuận cao hơn các khoản tiền phạt. Điều gì sẽ xảy ra khi người dân tẩy chay hàng hoá của các công ty gây ô nhiễm môi trường, điều gì sẽ xảy ra khi các cơ quan báo chí hỗ trợ người dân trong việc cung cấp thông tin và kêu gọi sự đoàn kết vì môi trường? Đó sẽ là hình phạt khắt khe nhất.

Vedan đã âm thầm đầu độc dòng sông Thị Vải suốt 14 năm trời. Trong 14 năm đó, đã có không ít lời cảnh báo về cái chết của dòng sông này, đại diện các cơ quan chức năng cũng nhiều lần bày tỏ sự lo ngại… nhưng tất cả chỉ là sự lo ngại. Nếu như những lời cảnh báo, những sự lo ngại đó được chuyển tải đến người dân một cách công khai minh bạch, vì sự sống của mình, người dân sẽ không ngồi đó mà lo ngại, và sự việc không thể kéo dài chừng ấy năm.

Vụ kiện của người dân bên sông Thị Vải đối với Vedan vẫn chưa được giải quyết, và chưa biết có được giải quyết hay không. Nhưng ít ra, đó cũng là một dấu hiệu đầu tiên cho thấy người dân đã không còn ngồi yên để chờ đợi. Năm 2008, vì vậy đáng được coi là một năm mà vấn đề môi trường đã có được những tín hiệu khả quan./.