Gần 3 năm trước, tháng 10/2020, vụ lở núi kinh hoàng ở xã Trà Leng - huyện Nam Trà My của tỉnh Quảng Nam khiến cả nước bàng hoàng, đau xót. Chỉ trong chốc lát, cả một ngôi làng bị bùn đất cuốn trôi. 23 người chết, trong đó, 13 người đến nay vẫn chưa tìm thấy xác. Tang tóc bao trùm lên ngôi làng nhỏ bé của người Bh'noong.

Nỗi đau Trà Leng mãi mãi ám ảnh, nhất là với những địa bàn vùng núi, bị chia cắt bởi sông suối, dân cư phân tán.

Bởi vậy, di dân đến nơi ở an toàn là một nhiệm vụ chính trị quan trọng đối với những huyện miền núi phía Tây của tỉnh Quảng Nam, trong đó có huyện Nam Trà My và Tây Giang – nơi sinh sống chủ yếu của cộng đồng các dân tộc thiểu số. Từ nhiều năm nay, dù nguồn lực có hạn, chính quyền hai địa phương này đã nỗ lực di dời hàng vạn dân đến các khu dân cư tập trung để bảo đảm an toàn tính mạng cho họ. Với sự bất thường của thiên tai, ảnh hưởng của biến đổi khí hậu thì việc sắp xếp dân cư đến nơi ở an toàn ở vùng cao Quảng Nam được coi là cuộc cách mạng mới và chỉ có Nhà nước mới đủ nguồn lực để thực hiện nhiệm vụ này.

Tháng 8 năm nay, khu dân cư Bằng La (theo tiếng người Bh'noong có nghĩa là vùng đất bằng phẳng) đã chính thức đi vào hoạt động được 2 năm, 3 tháng. Đây là nơi an cư mới của 39 hộ dân ở Trà Leng – huyện Nam Trà My, trong đó có 13 hộ mất người thân, 26 hộ mất hoàn toàn nhà cửa trong vụ lở núi  lịch sử.

Bằng La hôm nay dẫu vẫn phảng phất nỗi buồn, ký ức đau thương chưa hẳn đã nguôi ngoai nhưng tất cả đã gượng dậy. Họ phải tiếp tục sống và nhìn về phía trước. Điều quan trọng nhất với họ lúc này là cảm giác an toàn dù phải xa nơi ở cũ, xa nương rẫy của họ khoảng 7km.

39 ngôi nhà nằm trên diện tích 6ha, địa hình bằng phẳng. Mỗi hộ được cấp 200m2, xây nhà 50m2 với chi phí 150 triệu đồng/căn, hoàn toàn do Nhà nước chi trả. Giữa khu dân cư là một trường mầm non khang trang, tạo cảm giác quây quần, ấm áp của một cộng đồng dân tộc thiểu số. Khu dân cư Bằng La hiện vẫn còn diện tích trống, đủ cho khoảng 40 hộ dân nếu huyện cần di dời.

Ông Trần Duy Dũng, Chủ tịch UBND huyện Nam Trà My cho biết, tính đến đầu năm 2023, toàn huyện Nam Trà My đã sắp xếp, ổn định 54 khu dân cư cho 2.558 hộ. Trong giai đoạn tử năm 2017 – 2023, Nam Trà My đã phân bổ kinh phí cho các địa phương thực hiện sắp xếp, ổn định dân cư là 166 tỷ đồng.

Ông Dũng cho hay, trước đây, do bà con đồng bào Nam Trà My sống theo tập tục du canh, du cư nên việc ổn định cuộc sống của họ hết sức khó khăn. Từ những nguyên nhân chủ quan như thiếu điều kiện sinh hoạt, nguy cơ sạt lở đất đá, dịch bệnh... đã khiến cho nhiều làng phải di dời tìm nơi ở mới. Bên cạnh đó, do dân số phát triển nên tình trạng tách làng cũ lập làng mới cũng thường xuyên diễn ra khiến cho việc đầu tư hạ tầng phục vụ dân sinh gặp nhiều trở ngại. Chính điều này đã khiến cho đời sống sinh hoạt, sản xuất của người dân gặp khó khăn, việc học hành của con em cũng bị trở ngại và đó cũng là nguyên nhân dẫn đến tỉ lệ nghèo đói cao. Trước thực trạng này, huyện Nam Trà My đã quyết định xây dựng Đề án sắp xếp, bố trí lại dân cư theo hình thức nhà nước và nhân dân cùng làm. Mỗi hộ dân khi ra khu ở mới sẽ được bố trí diện tích đất khoảng 200 mét vuông, trong đó đất ở chiếm khoảng 60m2, còn lại đất vườn.

Tháng 8 năm nay, huyện miền núi Tây Giang (Quảng Nam) kỷ niệm 20 năm ngày tái lập huyện. Dù vậy, địa phương này đã có 18 năm thực hiện Đề án sắp xếp và ổn định dân cư để phòng tránh thiên tai, đi trước chủ trương của tỉnh. 

Ông Bhling Mia - Bí thư Huyện ủy Tây Giang cho biết, công tác quy hoạch, sắp xếp tái định cư có thể coi là một cuộc cách mạng mới đối với chính quyền và nhân dân huyện Tây Giang. Sau 18 năm thực hiện Đề án, huyện đã sắp xếp, bố trí được 123 điểm tái định cư với tổng diện tích 374ha, bố trí trên 5.530 hộ đồng bào các dân tộc tái định cư ổn định, gắn với phát triển sản xuất để giảm nghèo bền vững. Đồng thời, khi tổ chức, sắp xếp được dân cư tập trung thì huyện sẽ chỉnh trang lại, khai thác tối đa tiềm năng, dư địa về đất ở, đất sản xuất, chuyển đổi các vị trí đất ở trước đây để khai thác trồng cây dược liệu, trồng cây ăn quả, chuyển đổi các hình thức sản xuất cho bà con.

Có được kết quả này, trước hết, Đảng bộ, chính quyền huyện đã phát huy tối đa nội lực, huy động được sức dân, tranh thủ già làng, trưởng bản, người có uy tín trong dòng tộc để vận động, tuyên truyền, giúp bà con thay đổi nhận thức. Nhiều hộ đồng bào đã hiến đất, giao đất để Nhà nước giải phóng mặt bằng cho các khu tái định cư tập trung, đầu tư kết cấu hạ tầng như điện, trường, giao thông nông thôn, cấp nước sinh hoạt và các công trình phụ trợ để thay đổi bộ mặt nông thôn miền núi.

Thôn Pơr’ning, xã Lăng là khu dân cư tập trung đầu tiên của huyện Tây Giang khi thực hiện Đề án sắp xếp và ổn định dân cư để phòng tránh thiên tai. Đây là nơi quần tụ của 139 hộ đồng bào Cơ tu với khoảng 600 khẩu. Trên một khu đất bằng phẳng, ở giữa được xây dựng nhà sinh hoạt cộng đồng chung (còn gọi là Gươl theo tiếng của đồng bào Cơ tu) bao quanh là các hộ gia đình, trẻ con được vui chơi trên những khu đất rộng lớn. Ngày lễ, tết hay thường niên hàng tháng, bà con lại tập trung về Gươl để cùng nhau sinh hoạt.

Ông Bling Lâm, năm nay 75 tuổi không thể nào quên hình ảnh thôn Pơr’ning những ngày đầu thành lập gần 20 năm về trước.

“Hồi xưa, khu đất này không bằng phẳng như thế này, nó là một quả đồi với vài ba nóc nhà. Nhà nước đã cho san ủi để tạo thành một khu đất rộng cho bà con xây dựng nhà cửa. Thôn Pơr’ning trước kia gồm 3 thôn rải rác, giờ thì tập trung ở một nơi. Hiện nay, toàn xã Lăng có 7 khu dân cư tập trung như thế này. Ở đây, bọn trẻ đi học rất tiện. Bà con đi làm trong rẫy có thể xa hơn trước nhưng chúng tôi cũng khắc phục được”.

Anh Cơ lâu Chưa, 33 tuổi, người dân thôn Pơr’ning cho biết, hồi nhỏ, anh sống cùng gia đình ở gần suối Lăng, không có điện, không có trường học. Mỗi lần đi học rất xa nhà, vô cùng vất vả. Về nơi ở mới, tất cả đã khác.

Trong quá trình triển khai sắp xếp, ổn định dân dân cư ở các huyện miền núi của tỉnh Quảng Nam, sự tham gia của người dân được xem là nhân tố quan trọng, quyết định. Vai trò của người dân ở đây được thể hiện: Dân biết, dân bàn, dân đóng góp, dân làm, dân kiểm tra, dân quản lý và dân hưởng lợi. 

Ông Bling Miên- Chủ tịch UBND xã Lăng, huyện Tây Giang cho biết “Quá trình sắp xếp, ổn định dân cư phải trên cơ sở nguyện vọng và sự đồng thuận của người dân, cộng đồng dân cư, phù hợp với phong tục, tập quán sinh hoạt, sản xuất của người dân địa phương nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế, đảm bảo điều kiện kết cấu hạ tầng thiết yếu, an sinh xã hội, quốc phòng, an ninh và môi trường sinh thái.

Người dân thực hiện hầu hết các hạng mục như san nền, chỉnh trang nhà cửa, làm hàng rào, cổng ngõ. Các cộng đồng dân tộc thiểu số, với tinh thần đoàn kết đã giúp đỡ nhau trong việc triển khai thực hiện, đổi công, lập tổ (nhóm) để cùng làm nhà, làm nền…

Công tác bố trí, sắp xếp, ổn định dân cư được được cả hệ thống chính trị từ huyện đến xã, thôn tích cực triển khai, nhân dân đồng tình ủng hộ, trong đó đã phát huy vai trò chủ thể người dân trong quá trình thực hiện. Kết quả từng bước thay đổi diện mạo làng, bản theo hướng khang trang, người dân có cuộc sống tại nơi ở mới tốt hơn, có điều kiện để ổn định sinh kế. Nhiều điểm quy hoạch sắp xếp, bố trí dân cư phù hợp với quy hoạch xây dựng xã nông thôn mới và định hướng phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, góp phần giảm nghèo bền vững và xây dựng nông thôn mới.

Rõ ràng, việc sắp xếp và ổn định dân cư tập trung ở các huyện phía Tây Quảng Nam là một điểm sáng. Quá trình triển khai không phải nơi nào cũng thuận lợi nhưng dù khó khăn thế nào cũng phải thực hiện để đồng bào an cư lạc nghiệp.

Khi thời tiết ngày càng cực đoan, những trận lũ ống, lũ quét ở các địa bàn miền núi mỗi mùa mưa bão luôn là nỗi ám ảnh chết chóc thì việc triển khai chủ trương này gần 20 năm qua ở các huyện phía Tây tỉnh Quảng Nam rõ ràng là một kinh nghiệm quý cho các địa phương trong cả nước.

---