A Riêu Âr Pục – “Phiên tòa cộng đồng” độc đáo của người Pa Cô

A Riêu Âr Pục không đơn thuần là một lễ hội của người Pa Cô mà còn là nơi công lý được thực thi bằng uy tín của các già làng, bằng những quy ước đã ăn sâu vào đời sống cộng đồng. Trước khi pháp luật Nhà nước hiện diện ở vùng cao, chính những luật tục ấy đã góp phần giữ gìn trật tự, hóa giải mâu thuẫn và gắn kết con người trong mỗi bản làng.

Theo quan niệm của người Pa Cô, những vụ việc liên quan đến tình cảm, tranh chấp đất đai, nhà cửa hay các mâu thuẫn kéo dài giữa các gia đình nếu không thể tự giải quyết sẽ được đưa ra trước hội đồng già làng. Khi đó, lễ hội A Riêu Âr Pục được tổ chức như một cuộc hòa giải lớn của cộng đồng.

Già làng Lê Tuấn Mõ, thôn Kê Ré, xã A Lưới 3 cho biết, lễ hội được tổ chức nhằm giải quyết các mâu thuẫn liên quan đến đời sống cộng đồng: “Lễ hội Âr Pục lần này là giải quyết những vấn đề mâu thuẫn liên quan đến đời sống của bà con, đặc biệt là giải quyết không chỉ yêu đương mà giải quyết các loại tranh chấp đất đai, tranh chấp nhà cửa…. Những mâu thuẫn bên hộ gia đình không giải quyết được thì mời già làng của làng và mời tất cả các làng khác để cùng nhau bàn bạc và thống nhất để giải quyết cho hòa giải các công việc mà xảy trong các đối tượng mâu thuẫn với nhau”.

Điều làm nên nét riêng của A Riêu Âr Pục chính là tính khách quan và dân chủ trong quá trình xét xử. Không chỉ có già làng của các bên liên quan, nhiều già làng uy tín ở những bản làng khác cũng được mời tham gia. Một người có uy tín, không liên quan đến vụ việc sẽ được lựa chọn để chủ trì, bảo đảm sự công bằng cho tất cả các bên. Lễ hội diễn ra qua nhiều nghi thức chặt chẽ. Từ việc chuẩn bị lễ vật, mời hội đồng già làng đến các phần đối đáp, phân tích và tranh luận. Những người tham gia được trình bày quan điểm của mình bằng những lời nói mộc mạc nhưng giàu lý lẽ, đôi khi mang âm hưởng của những làn điệu dân ca quen thuộc. Sau khi lắng nghe đầy đủ ý kiến, hội đồng già làng sẽ cùng nhau đưa ra phán quyết cuối cùng.

Điều đáng quý là mục đích của A Riêu Âr Pục không nhằm trừng phạt mà hướng tới sự hòa giải. Trong từng lời phân tích, khuyên răn của các già làng luôn thấp thoáng triết lý sống đề cao lòng bao dung, sự nhường nhịn và trách nhiệm với cộng đồng. Bởi hơn hết, điều mà người Pa Cô mong muốn là giữ gìn tình đoàn kết trong bản làng. Sau khi các bên đồng thuận với kết quả xét xử, nghi thức cam kết được thực hiện. Khi chưa có chữ viết, người Pa Cô dùng những ống tre nhỏ làm vật chứng cho lời hứa của mình. Những ống tre giản dị ấy trở thành biểu tượng của danh dự, trách nhiệm và niềm tin trước cộng đồng. Ngày nay, cùng với nỗ lực bảo tồn văn hóa truyền thống, lễ hội A Riêu Âr Pục đã được phục dựng và giới thiệu rộng rãi hơn đến công chúng.

Nghệ nhân Hồ Thị Tư cho biết, việc phục dựng và sân khấu hóa lễ hội không chỉ nhằm bảo tồn di sản văn hóa của dân tộc Pa Cô mà còn giúp du khách và thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về những giá trị nhân văn, tinh thần công lý và tính cộng đồng được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

“Viêc tái hiện sân khấu hóa lễ hội Âr Pục của dân tộc Pa Cô để giới thiệu những tinh hoa văn hóa tộc nó mang tính pháp luật thời xưa cho các khách từ phương xa cũng như là các bạn trẻ tại địa phương chưa biết được thì sau khi thấy được chiêm ngưỡng này sẽ cảm nhận được và hiểu được giá trị của lễ hội này”.

Trước đây, sau khi vụ việc được giải quyết ổn thỏa, người Pa Cô tổ chức nghi thức đâm trâu để tạ ơn thần linh và đánh dấu sự thành công của quá trình hòa giải. Ngày nay, thực hiện nếp sống văn minh, nghi thức này không còn được duy trì. Thay vào đó là những điệu múa, tiếng chiêng, tiếng trống và những làn điệu dân ca vang lên giữa niềm vui đoàn kết của cộng đồng.

Ông Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế, việc nghiên cứu, phục dựng các lễ hội truyền thống của đồng bào không chỉ góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa đặc sắc mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch cộng đồng.

“Viêc nghiên cứu tái hiện các lễ hội này không chỉ giúp cho công tác bảo tồn những lễ hội truyền thống nó có ý nghĩa, có giá trị sâu sắc khi mà đưa nó ra trình diễn với công chúng, với du khách với mọi người. Sở Văn hóa Thể thao cùng với Sở Du lịch sẽ hỗ trợ các địa phương bằng cách giới thiệu các đoàn famtrip nghiên cứu để rút gọn hình thức tái hiên này một cách phù hợp nhất để phục vụ các đoàn khách du lịch. Tôi cho rằng những giá trị tinh hoa của các lễ hội truyền thống nếu mà được nghiên cứu, bảo tồn một cách phù hợp, chắc chắn là những giá trị sẽ lan tỏa rất mạnh mẽ trong cộng đồng và sẽ trở thành một trong những sản phẩm du lịch rất là tốt".

Dẫu cuộc sống hôm nay đã đổi thay nhiều, nhưng những giá trị cốt lõi của A Riêu Âr Pục vẫn được người Pa Cô gìn giữ như một phần ký ức văn hóa của dân tộc mình. Đó không chỉ là câu chuyện về luật tục hay những phiên hòa giải của cộng đồng, mà còn là minh chứng sinh động cho tinh thần thượng tôn lẽ phải, sự đoàn kết và lòng nhân văn đã được vun đắp qua nhiều thế hệ giữa đại ngàn Trường Sơn.

Đặc sắc Ngày hội Văn hóa, Thể thao và Du lịch các dân tộc miền núi TP Huế

VOV.VN - Tối (30/5) tại xã A Lưới 2, Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế phối hợp với các xã A Lưới 1, A Lưới 2, A Lưới 3, khai mạc Ngày hội Văn hóa, Thể thao và Du lịch các dân tộc miền núi thành phố Huế lần thứ I năm 2026.