Yêu nhau như thế có bằng hại nhau?

Phục dựng văn hóa cổ truyền qua… internet

Trong chuyến đi công tác tại huyện Định Quán, tỉnh Đồng Nai, một địa phương có nhiều chính sách chăm lo đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào dân tộc thiểu số, các cán bộ văn hóa của huyện hào hứng kể với tôi rằng họ mới giúp đồng bào Châu Ro, Châu Mạ phục dụng lễ hội cúng thần rừng, thần lúa nhờ … internet.

Châu Ro, Châu Mạ được xem là hai dân tộc bản địa lâu đời nhất ở Đông Nam Bộ. Cuộc sống của họ gắn liền với rừng núi và gieo trồng lúa nước nên lễ hội lớn nhất trong năm của họ là lễ cúng thần rừng, thần lúa. Sau này do chiến tranh và điều kiện sống thay đổi, những lễ hội này bị mai một dần. Già làng K’De của người Châu Mạ ở ấp Hiệp Nghĩa cho biết hơn 40 năm nay những lễ hội truyền thống của người Châu Mạ không còn được tổ chức nữa. Vì thế, các nghi lễ cũng đã bị lãng quên dần, trí nhớ của những người lớn tuổi cũng không còn tường tận.

Để phục dựng lại lễ hội, các cán bộ văn hóa của huyện Định Quán đã lên mạng internet, tìm hiểu về những lễ hội tương tự của các dân tộc khác gần gũi với dân tộc Châu Ro, Châu Mạ để từ đó dựng lại lễ hội cho bà con. Thế là lễ cúng Say Yangva, Say YangVri không còn là lễ cúng cổ truyền nữa mà thành lễ cúng… internet truyền. Cách làm này khiến cho các nghi lễ tâm linh được thực hiện không thể còn đúng với nguyên bản, biến phong tục của dân tộc này thành của dân tộc khác.

Đồng bào Chăm rước y trang lên tháp Pôklong Garai trong lễ hội Ka tê 2012 tại Ninh Thuận

Việc sai lệch đó có thể chấp nhận được nếu truyền thống văn hóa đó khi khôi phục sống được trong đời sống của người dân, bởi xét cho cùng văn hóa cũng luôn vận động và thay đổi. Song với đồng bào Châu Ro, Châu Mạ ở Định Quán thì lễ cúng thần lúa, thần rừng đã trở nên xa lạ vì cuộc sống của họ không còn gắn bó với rừng và cây lúa như trước đây. Ví dụ như ở thị trấn Định Quán có tới 60% người dân không có đất canh tác, sống chủ yếu nhờ đi làm thuê, buôn bán nhỏ, lớp trẻ thì đi làm công nhân. Với những hộ có đất canh tác thì họ trồng cây công nghiệp như cà phê, điều, cao su, tiêu chứ ít trồng lúa. Vì thế, nhiều người dân không hào hứng với lễ hội, không thấy có sợi dây tinh thần thiêng liêng gắn kết họ với những nghi lễ truyền thống này của cha ông.

Không giống với Say Yangva, Say YangVri, lễ Katê của đồng bào người Chăm ở Ninh Thuận vẫn diễn ra hàng năm. Người Chăm rất coi trọng các ngày cúng lễ và hàng năm họ phải lên thăm tháp như tháp Poklongarai ở Phan Rang (Ninh Thuận), Tháp Bà ở Nha Trang (Khánh Hòa)… Trong những năm gần đây, lễ Katê được tổ chức thành ngày hội văn hóa Chăm, thu hút đông đảo người dân ở nhiều các địa phương tham dự. Song chính cách làm này đã phần nào phá vỡ tính linh thiêng của lễ. Ông Sử Văn Ngọc, nhà nghiên cứu văn hóa Chăm ở Ninh Phước, Ninh Thuận bày tỏ sự bất bình khi lễ Katê vốn chỉ dành cho người Chăm giao tiếp với thần linh của mình bây giờ có quá nhiều người tham gia, theo dõi.

Quảng bá văn hóa, thu hút du lịch có tác dụng gì khi chính chủ thể văn hóa cảm thấy sự quảng bá, thu hút đó gây ảnh hưởng xấu tới văn hóa của mình?

Không hướng tới người dân

Để bảo tồn văn hóa dân tộc, ngoài việc duy trì, phục dựng các lễ hội cổ truyền, hiện nay còn một cách làm phổ biến nữa là tổ chức các ngày hội văn hóa của các vùng, các địa phương. Những ngày hội văn hóa này chủ yếu mang tính chất trình diễn, tôn vinh văn hóa các dân tộc, tạo sự giao lưu giữa các dân tộc. Là hoạt động hướng tới đông đảo công chúng song nếu không có cách tổ chức hợp lý thì rất khó thu hút được nhiều người tham gia.

Biểu diễn văn nghệ trong Ngày hội văn hóa các dân tộc vùng Đông Bắc 2012

Những ngày hội văn hóa các dân tộc vùng Đông Bắc năm nay được tổ chức tại thành phố Tuyên Quang với nhiều hoạt động trình diễn văn hóa dân gian, các tiết mục văn nghệ được dàn dựng công phu, đẹp mắt. Nhưng đáng tiếc là những màn trình diễn chỉ diễn ra trên sân khấu, tại hội trường vào ngày bình thường, giờ hành chính. Thời gian biểu diễn ấy không phù hợp với đa số người dân vì đó là giờ họ phải đi làm. Có lẽ vì thế dù mở cửa tự do nhưng buổi biểu diễn đầu tiên hầu như không có khán giả. Đến buổi biểu diễn sau thì hội trường đông chật các em học sinh được “huy động” từ trường học. Khó có thể nói đó là những khán giả tự nguyện, vì yêu thích mà tới tìm hiểu về văn hóa các dân tộc.

Không phải người dân Tuyên Quang không quan  tâm, thích thú với những màn trình diễn văn hóa, văn nghệ các dân tộc. Đêm khai mạc Ngày hội với chủ đề “Đông Bắc – miền đất thiêng liêng tươi đẹp” rất đông người dân nô nức tới xem. Lễ khai mạc tổ chức trên sân khấu nổi hồ Tân Quang, được truyền hình trực tiếp, rất long trọng và hoành tráng. Ban tổ chức chỉ bố trí ghế ngồi cho đại biểu, khách mời ở khu vực gần sân khấu. Còn toàn thể người xem chỉ được chứng kiến từ xa, đứng ngồi tùy thích nhưng khó lòng biết được trên sân khấu đang diễn ra những gì. Lễ khai mạc dường như được tổ chức phục vụ khách mời và truyền hình trực tiếp chứ không tính đến việc bố trí chỗ đứng cho người dân muốn xem.

Khán giả theo dõi Lễ khai mạc “Đông Bắc – miền đất thiêng liêng tươi đẹp” từ xa

Với những cách làm không tính đến người dân, những người lẽ ra là đối tượng chủ yếu thụ hưởng những hoạt động văn hóa, văn nghệ thì những màn trình diễn không chỉ khó lòng tạo ra sức sống cho văn hóa truyền thống mà còn lãng phí kinh phí tổ chức cũng như sự tâm huyết, nhiệt tình của những người tham gia./.