Nhận diện và cách phòng, tránh kinh doanh đa cấp bất hợp pháp

Lợi dụng mô hình kinh doanh đa cấp để lừa đảo

Trong vài năm gần đây, thủ đoạn lợi dụng không gian mạng cũng như lợi dụng hình thức kinh doanh theo phương thức đa cấp trái phép để vi phạm pháp luật diễn ra ngày càng phức tạp. Thượng tá Phạm Công Hải, Phó Trưởng phòng Phòng 4, Cục An ninh mạng và Phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05 - Bộ Công an) cho biết: “Chỉ từ tháng 4/2025 đến nay, chúng tôi đã triệt phá 3 đường dây kinh doanh trái phép, lừa đảo theo hình thức đa cấp trên không gian mạng. Các đường dây đa cấp trái phép này không có trụ sở rõ ràng tại Việt Nam, không có người đăng ký tư cách pháp nhân tại Việt Nam và hoạt động trên môi trường không gian mạng. Mới đây, A05 phối hợp với công an Lào Cai triệt phá đường dây các đối tượng xây dựng đồng tiền ảo heliwin, khiến người tham gia nhầm lẫn với đồng tiền ảo HELI có thể buôn bán được trên thế giới”.

Theo Thượng tá Phạm Công Hải, thủ đoạn của các đối tượng là thiết lập ứng dụng, website, lập hội nhóm để lôi kéo người dân tham gia đường dây đa cấp trái phép, đưa ra lời mời với lợi nhuận lớn, lãi suất siêu khủng từ 20 - 40%/tháng nhằm đánh vào lòng tham của người tham gia. Các đối tượng đó chi trả hoa hồng thông qua hệ thống tiền ảo chứ không thông qua hệ thống ngân hàng. Chúng chi trả điểm thưởng, tiền thưởng bằng cách cho người tham gia đi học trong hệ thống do chúng tự lập ra, không có giá trị để thanh toán, quy đổi. Các đường dây đa cấp này thường bán các sản phẩm kém chất lượng, hoặc có sản phẩm nhưng mục đích là huy động vốn. Sau khi lôi kéo được đông người tham gia và huy động được một số tiền lớn, các đối tượng đánh sập hệ thống để chiếm đoạt tiền.

Trước thực trạng này, bà Hoàng Thị Thu Trang, Phó Trưởng Ban Quản lý hoạt động kinh doanh theo phương thức đa cấp, Ủy ban Cạnh tranh quốc gia (Bộ Công Thương) đưa ra những dấu hiệu để người dân có thể phân biệt được một doanh nghiệp bán hàng đa cấp hợp pháp và bất hợp pháp: Kinh doanh đa cấp hợp pháp là được pháp luật cho phép hoạt động tại Việt Nam. Tại Nghị định 41-2018/NĐ-CP quy định, kinh doanh theo phương thức đa cấp tại Việt Nam chỉ được thực hiện đối với hàng hóa; mọi hình thức kinh doanh theo phương thức đa cấp mà đối tượng không phải là hàng hóa đều bị cấm, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Ví dụ như bảo hiểm nhân thọ. Đây là hình thức cung cấp dịch vụ và triển khai theo mô hình kinh doanh đa cấp nhưng chúng tôi không cấm, vì mô hình này được điều chỉnh bởi một pháp luật chuyên ngành khác.

Một doanh nghiệp bán hàng theo phương thức đa cấp sẽ phải được Bộ Công Thương cấp giấy chứng nhận đăng ký hoạt động bán hàng đa cấp và đi kèm theo rất nhiều điều kiện ngặt nghèo. Tại Việt Nam hiện chỉ có 15 doanh nghiệp đang hoạt động hợp pháp, có giấy chứng nhận còn hiệu lực. Trong quá trình hoạt động, nếu doanh nghiệp thực hiện những hành vi bị pháp luật cấm, hoặc không thực hiện đúng trách nhiệm theo quy định thì sẽ bị thu hồi giấy chứng nhận.

Bà Hoàng Thị Thu Trang cho biết thêm, một doanh nghiệp bán hàng đa cấp hợp pháp vẫn có thể thực hiện những hành vi bất hợp pháp, ví dụ như yêu cầu người tham gia phải đặt cọc một khoản tiền để được tham gia vào mạng lưới, tức là chưa mua bán đã yêu cầu phải đặt cọc. Đấy là một trong những dấu hiệu lớn nhất cho thấy sự bất chính, biến tướng. Ngoài ra, việc nói quá về thu nhập trong hệ thống, đưa thông tin gây nhầm lẫn hoặc sai sự thật về công dụng của hàng hóa cũng là những dấu hiệu để nhận biết về việc bất hợp pháp trong phương thức kinh doanh đa cấp.

Bà Trang đưa ra lời khuyên cho người dân khi nhận được một lời mời chào về hoạt động kinh doanh đa cấp: Chúng ta có thể truy cập vào trang thông tin điện tử của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, nhấp vào phần quản lý bán hàng đa cấp để biết doanh nghiệp đó đã được cấp giấy chứng nhận hay chưa. Chúng tôi luôn luôn cập nhật và công khai danh sách doanh nghiệp đã được cấp phép trên trang thông tin điện tử đó. Ngoài ra, cần tra cứu xem uy tín của doanh nghiệp đó đến đâu, doanh thu thế nào, từng bị xử lý vi phạm hành chính trong ngành này hay chưa. Mặt khác, có yêu cầu phải trả một khoản tiền nhất định thì mới được tham gia hay không? Nếu có những dấu hiệu bất thường thì phải dứt khoát từ chối.

Giải pháp và kỹ năng phòng tránh cho người dân

Hiện nay, hệ thống pháp luật có những quy định để ngăn ngừa và xử lý những hành vi vi phạm pháp luật trong kinh doanh đa cấp. TS Nguyễn Ngọc Quyên, Trưởng bộ môn Luật Cạnh tranh và Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Khoa Pháp luật kinh tế (Trường Đại học Luật Hà Nội) cho biết, về xử phạt vi phạm hành chính, Điều 56 của Nghị định 24/2025/NĐ-CP quy định, người tham gia hoạt động bán hàng đa cấp bất hợp pháp có thể bị xử phạt từ 40 - 60 triệu đồng, doanh nghiệp bán hàng đa cấp bất hợp pháp có thể bị xử phạt từ 80 - 200 triệu đồng tùy từng hành vi. Đặc biệt, đối với những hành vi được coi là tội phạm thì có thể phải chịu trách nhiệm hình sự. Không chỉ những người tổ chức, mà người tham gia nếu lôi kéo, dụ dỗ người khác tham gia - dù biết rõ đây là hoạt động bán hàng đa cấp bất hợp pháp - cũng có thể bị xem xét xử lý trách nhiệm hình sự.

Để phòng ngừa và xử lý các hành vi lợi dụng kinh doanh đa cấp để lừa đảo, cơ quan quản lý sử dụng nhiều giải pháp đồng bộ nhằm tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về pháp luật trong quản lý đối với ngành kinh doanh đa cấp. TS Nguyễn Ngọc Quyên cho hay: “Chúng tôi thường xuyên đưa ra cảnh báo về những mô hình liên quan đến tiền ảo, app, website có dấu hiệu kinh doanh theo hình thức đa cấp bất hợp pháp lên trang thông tin điện tử của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia. Thứ hai, chúng tôi tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật trên nhiều nền tảng. Ngoài trang điện tử, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia còn có những ứng dụng trên nền tảng Youtube, Zalo, Tiktok để nâng cao hiệu ứng tuyên truyền. Năm nay, chúng tôi thuê một ứng dụng phần mềm AI của Viettel để theo dõi, dò thông tin trên các đội nhóm có dấu hiệu bất hoạt động kinh doanh theo phương thức đa cấp bất hợp pháp để cảnh báo cho người dân. Chúng tôi cũng phối hợp mạnh mẽ với các cơ quan công an, cơ quan quản lý khác trong việc cảnh báo hoặc chuyển những vụ việc có dấu hiệu tội phạm cho cơ quan công an.

“Người dân khi tham gia trên môi trường mạng phải thận trọng với những lời mời hấp dẫn như: lợi nhuận cao, đầu tư ít nhưng sinh lời lớn... Phải kiểm tra xem những cái mình đầu tư đấy có hợp pháp hay không (bằng cách qua người thân, bạn bè, chuyên gia, tìm hiểu trên môi trường mạng...) để đưa ra quyết định chính xác. Khi nhận được các thông tin nghi vấn, phải kiểm tra qua các trang thông tin của Bộ Công Thương, Bộ Công an, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, qua các phương tiện thông tin đại chúng và có thể thông tin cho các cơ quan công an nơi cư trú để nhận được sự hỗ trợ kịp thời. Người dân cũng không nên cài đặt các ứng dụng hoặc truy cập đường link lạ, không chuyển tiền, không cung cấp thông tin về tài khoản, thông tin cá nhân cho các đối tượng lạ, nhiều khi chúng mạo danh là nhân viên công ty, chuyên gia đầu tư tài chính...”, Thượng tá Phạm Công Hải nhấn mạnh.

Bà Hoàng Thị Thu Trang khuyến cáo, trong trường hợp đã lỡ tham gia vào đường dây bán hàng đa cấp bất hợp pháp, đã chuyển tiền rồi, thì phải lập tức chấm dứt việc nộp tiền vào hệ thống đó, và báo ngay với cơ quan chức năng. Chú ý thu thập bằng chứng (bằng chứng giao dịch, bằng chứng điện tử, bằng chứng bằng giấy tờ ký tay, ảnh chụp, quay phim…) để có chứng cứ kèm theo đơn phản ánh. Tránh trường hợp phát hiện ra đường dây bán hàng đa cấp bất hợp pháp nhưng vẫn đi mời tiếp người khác tham gia với suy nghĩ người vào sau sẽ đỡ cho mình. Nếu làm vậy sẽ trở thành đồng phạm.

“Với trường hợp doanh nghiệp đã được cấp giấy chứng nhận mà vẫn thực hiện những hành vi bất hợp pháp thì hãy gửi đơn đến Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, chúng tôi sẽ yêu cầu doanh nghiệp giải trình. Nếu doanh nghiệp trốn tránh trách nhiệm, chúng tôi sẽ sử dụng tiền ký quỹ của doanh nghiệp đó để trả lại quyền lợi chính đáng cho người tham gia bán hàng đa cấp”, bà Hoàng Thị Thu Trang đưa ra lời khuyên.

Tuân thủ pháp luật là chiến lược kinh doanh bền vững của ngành bán hàng đa cấp

VOV.VN - Có nhiều điểm mới trong Dự thảo Nghị định về quản lý hoạt động kinh doanh theo phương thức đa cấp như: Cắt giảm thủ tục hành chính, tăng khoản tiền ký quỹ, doanh nghiệp được sử dụng hợp đồng điện tử… nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho những doanh nghiệp bán hàng đa cấp chân chính, hợp pháp phát triển.