Tiếng Xoan mùa Tết: Khi mạch nguồn cội ngân lên giữa phố thị
VOV.VN - Trong nhịp Tết đương đại, hát Xoan không chỉ là di sản được trình diễn mà là không gian văn hóa đánh thức ký ức cội nguồn. Từ đất Tổ Phú Thọ đến Đình Kim Ngân giữa phố cổ Hà Nội, tiếng Xoan nhắc người Việt về căn tính, cộng đồng và mạch chảy truyền thống vẫn đang sống cùng hiện tại.
Thanh âm gọi mùa xuân từ tầng sâu ký ức dân tộc
Có những âm thanh chỉ cần vang lên, người ta biết mùa xuân đang ở rất gần. Không phải tiếng pháo hoa hay những giai điệu nhạc xuân rộn ràng ngoài phố, mà là tiếng phách tre gõ nhịp chậm, là giọng hát mộc, trầm, như đi ra từ một miền ký ức rất sâu của dân tộc.
Trong số những thanh âm ấy, hát Xoan mang một vị trí đặc biệt, bởi nó không chỉ là âm nhạc mà còn là nghi lễ, là cách người Việt từ ngàn xưa đối thoại với trời đất, với tổ tiên, với chính cội nguồn của mình mỗi độ xuân về.
Hát Xoan sinh ra từ vùng đất Tổ - nơi câu chuyện dân tộc bắt đầu. Những làn điệu cổ từng cất lên trong đình, trong miếu, trong không gian thiêng của cộng đồng nông nghiệp. Ở đó, con người hát để cầu mùa, cầu phúc, mong một năm mới yên lành, đủ đầy. Xoan vì thế không chỉ để nghe, mà còn để tin vào sự tiếp nối bền bỉ của đời sống.
Tết - Thời khắc của cảm thức văn hóa
Tết trong đời sống người Việt chưa bao giờ chỉ là một ngày lễ. Tết là lúc con người quay lại với nơi mình bắt đầu, với gia đình, với tổ tiên và với những giá trị đã nuôi dưỡng mình qua nhiều thế hệ.
Trong xã hội nông nghiệp xưa, mùa xuân là khởi đầu của một chu kỳ sống mới, vì thế hát Xoan từng mang ý nghĩa sinh tồn, mang ước vọng của cả cộng đồng gửi vào đất trời. Qua thời gian, xã hội thay đổi, nhịp sống nhanh hơn, đô thị mở rộng hơn, nhưng nhu cầu tìm về cội nguồn lại dường như mạnh mẽ hơn. Có lẽ bởi khi con người đi quá nhanh, họ càng cần một nơi để neo lại tinh thần, cần một điểm tựa văn hóa để tự nhận diện mình trong dòng chảy hiện đại.
Một trong những chuyển động đáng chú ý của văn hóa Việt hôm nay là truyền thống không biến mất mà dịch chuyển theo con người. Tiếng hát Xoan giờ đây không chỉ tồn tại trong không gian làng cổ vùng trung du, mà đã hiện diện giữa đô thị hiện đại.
Ở phố cổ Hà Nội, Đình Kim Ngân là một trong những không gian như thế. Giữa phố Hàng Bạc tấp nập, mái đình rêu phong vẫn giữ một khoảng lặng rất riêng. Gỗ cũ, mái ngói cong, mùi trầm hương nhẹ tạo nên một “túi thời gian” nằm giữa dòng chảy phố thị. Mỗi dịp Tết, khi tiếng Xoan cất lên trong sân đình, người ta có cảm giác như phố cổ bỗng chậm lại. Tiếng xe ngoài phố vẫn chạy, dòng người vẫn đi, nhưng trong không gian ấy, thời gian như lùi về hàng trăm năm trước. Ở khoảnh khắc đó, Hà Nội không chỉ là đô thị mà còn trở thành một ngôi làng ký ức.
Trong sân đình cổ những ngày đầu năm, khói hương bay chậm, áo the, khăn mỏ quạ, nhịp phách tre gõ đều như nhịp tim của thời gian. Những động tác múa khoan thai, tiết chế, gần như không phô diễn. Giữa phố thị, những câu hát cổ kể chuyện đất đai, mùa màng, tổ tiên và sự sinh sôi của đời sống.
Ở khoảnh khắc ấy, người ta không chỉ xem một tiết mục nghệ thuật mà chạm vào ký ức văn hóa. Xoan từng được gọi là hát Xuân, tiếng hát mở mùa, gắn với cửa đình, nơi cộng đồng và thế giới tâm linh gặp nhau. Vì thế, khi vang lên đầu năm, Xoan giống như một nghi lễ tinh thần giúp con người cảm thấy mình vẫn thuộc về một dòng chảy dài hơn đời sống cá nhân.
Khi di sản còn sống – Tết vẫn còn nguyên ý nghĩa
Ngày nay, Tết có thể khác xưa, bếp củi không còn hiện hữu, bánh chưng có thể mua sẵn, nhiều người đón giao thừa ở một thành phố khác quê nhà. Nhưng điều không thay đổi là nhu cầu được thuộc về. Những di sản như hát Xoan không còn chỉ để trình diễn mà trở thành điểm tựa tinh thần, nơi lưu giữ ký ức tập thể, bản sắc văn hóa và cảm giác an toàn văn hóa trong một xã hội biến động nhanh.
Mỗi mùa xuân, khi tiếng Xoan ngân lên thì dù ở đất Tổ hay giữa phố cổ Hà Nội, điều đó có nghĩa mạch chảy văn hóa vẫn đang tiếp tục. Và có lẽ, trong khoảnh khắc giao mùa, khi nghe một câu Xoan ngân dài trong không gian trầm tĩnh của mái đình xưa, người ta sẽ hiểu rằng Tết là lúc con người nhớ lại mình đến từ đâu, nơi mình thuộc về là một nền văn hóa đã đi qua rất nhiều mùa xuân.
Sắc xuân Thăng Long trở về qua những nghi lễ giữa phố cổ
VOV.VN - Giữa không gian phố cổ Hà Nội, Lễ mở cửa Ô Quan Chưởng sáng 8/2 tái hiện trang trọng những nghi thức cổ truyền, đoàn rước và sắc màu văn hóa đặc trưng. Sự kiện mở lối đón xuân Thăng Long, đồng thời gợi nhắc chiều sâu lịch sử, tâm thức và bản sắc văn hóa Kinh kỳ.
