Củng Lợi ở Cannes: Gương mặt khiến thế giới nhìn khác về điện ảnh châu Á

Ở Liên hoan phim Cannes, mỗi năm đều có rất nhiều ngôi sao bước lên thảm đỏ. Có người được nhớ bởi bộ váy gây tranh cãi, có người nổi lên nhờ vài phút “viral”, cũng có những cái tên biến mất ngay sau mùa liên hoan kết thúc.

Nhưng Củng Lợi là kiểu nghệ sĩ khác hẳn. Bà không thuộc về nhịp điệu tức thời của truyền thông giải trí. Tên tuổi của Củng Lợi được xây dựng bằng thời gian, bằng tác phẩm và bằng một thứ ngày càng hiếm trong showbiz hiện đại, đó là trọng lượng nghệ thuật.

Vì thế, khoảnh khắc bà đứng trên sân khấu khai mạc Cannes năm nay, phát biểu bằng tiếng Trung bên cạnh Jane Fonda, không đơn thuần là một nghi thức danh dự. Đó giống như một sự xác nhận mang tính biểu tượng: Điện ảnh châu Á không còn đứng ở rìa của điện ảnh thế giới nữa.

Điều đáng nói là để đi đến khoảnh khắc ấy, Củng Lợi đã mất gần bốn thập kỷ.

Củng Lợi và gần 4 thập kỷ đi cùng lịch sử Cannes

Năm 1988, Củng Lợi lần đầu xuất hiện tại Cannes cùng “Cao lương đỏ” của đạo diễn Trương Nghệ Mưu. Khi ấy, điện ảnh Trung Quốc vẫn còn là một “miền đất lạ” với phương Tây. Các nhà phê bình quốc tế tò mò về những bộ phim đến từ châu Á, nhưng chưa thực sự xem chúng như trung tâm của dòng chảy điện ảnh toàn cầu.

Giữa một Cannes vốn quen với vẻ đẹp phương Tây hào nhoáng, Củng Lợi xuất hiện với gương mặt đậm chất Á Đông, ánh mắt lạnh và thần thái gần như không cần cố gắng để gây chú ý. Bà không mang kiểu quyến rũ của các minh tinh Hollywood cùng thời. Ở Củng Lợi có thứ khí chất rất điện ảnh, càng nhìn càng khó quên.

Điều quan trọng hơn là bà xuất hiện đúng vào thời điểm điện ảnh Hoa ngữ bước vào thời kỳ rực rỡ nhất. Những bộ phim như “Cúc Đậu”, “Đèn lồng đỏ treo cao” hay “Thu Cúc đi kiện” không chỉ giúp điện ảnh Trung Quốc hiện diện trên bản đồ quốc tế, mà còn khiến thế giới nhận ra rằng châu Á có một hệ mỹ học riêng, một chiều sâu văn hóa riêng và một ngôn ngữ điện ảnh riêng.

Trong các tác phẩm ấy, Củng Lợi không diễn theo kiểu phô trương cảm xúc. Bà thường diễn bằng sự kiềm nén. Nhưng chính sự kiềm nén ấy lại tạo nên sức nặng.

Nhân vật của bà thường là những người phụ nữ bị đặt trong lễ giáo, định kiến hoặc quyền lực nam giới, nhưng phía sau vẻ cam chịu luôn là một nội lực dữ dội. Đó cũng là hình ảnh khiến phương Tây bắt đầu nhìn người phụ nữ Á Đông khác đi: Không còn chỉ là biểu tượng của sự phục tùng hay bí ẩn phương Đông, mà là những cá thể có chiều sâu tâm lý và sức phản kháng mạnh mẽ.

“Bá vương biệt Cơ” và thời điểm điện ảnh châu Á buộc thế giới phải thay đổi góc nhìn

Năm 1993, "Bá vương biệt Cơ" giành Cành cọ vàng tại Cannes. Đó không chỉ là chiến thắng của một bộ phim mà nó giống một cột mốc văn hóa. Lần đầu tiên, một tác phẩm nói tiếng Hoa với tinh thần Á Đông rất đậm đặc lại chạm tới đỉnh cao nhất của Cannes mà không cần “Tây hóa” để được công nhận.

Trong bộ phim ấy, Củng Lợi không phải nhân vật xuất hiện nhiều nhất, nhưng bà tạo ra thứ cảm xúc ám ảnh nhất. Nhân vật Cúc Tiên của bà vừa thực tế, vừa đau đớn, vừa mang vẻ đẹp của một thời đại đang tan vỡ. Cho đến hôm nay, nhiều nhà phê bình vẫn xem đó là một trong những vai diễn xuất sắc nhất lịch sử điện ảnh châu Á.

Điều thú vị là ở thời kỳ đỉnh cao ấy, Củng Lợi chưa giỏi ngoại ngữ. Bà từng khá dè dặt trước truyền thông quốc tế. Nhưng điện ảnh đôi khi vượt qua ngôn ngữ và Củng Lợi là minh chứng rõ ràng cho điều đó. Bà thuộc kiểu diễn viên mà khán giả có thể “đọc” được cảm xúc chỉ qua ánh mắt. Đó là năng lực không thể tạo ra bằng truyền thông hay chiến lược hình ảnh.

Từ một diễn viên châu Á đến biểu tượng văn hóa toàn cầu

Năm 1997, Củng Lợi trở thành giám khảo người Trung Quốc đầu tiên trong lịch sử Cannes. Nhìn lại hôm nay, cột mốc ấy mang ý nghĩa lớn hơn một vị trí danh dự. Nó cho thấy điện ảnh Hoa ngữ lúc đó đã bắt đầu bước vào trung tâm của các cuộc đối thoại điện ảnh toàn cầu.

Nếu lần đầu tới Cannes năm 1988 là hành trình đi tìm sự công nhận, thì năm 1997 là lúc Củng Lợi trở thành một phần của chính cấu trúc quyền lực điện ảnh quốc tế. Nhiều năm sau đó, bà vẫn là một trong số rất ít nghệ sĩ châu Á được Cannes dành sự trọng thị đặc biệt. Máy quay truyền hình trực tiếp thường giữ khung hình rất lâu mỗi khi bà xuất hiện. Ban tổ chức nhiều lần để bà có khoảng thời gian riêng trên thảm đỏ, điều hiếm thấy ngay cả với các minh tinh quốc tế.

Sự ưu ái ấy không đến từ tính giải trí hay sức nóng mạng xã hội. Nó đến từ vị thế của một nghệ sĩ có đủ tác phẩm để đại diện cho lịch sử điện ảnh.

Khoảnh khắc năm 2026 không chỉ thuộc về Củng Lợi

Trong bài phát biểu khai mạc Cannes năm nay, Củng Lợi nói: “Jane Fonda đến từ phương Tây, tôi đến từ phương Đông, tối nay chúng tôi đứng bên nhau, đó chính là phép màu của Cannes”. Câu nói ấy nghe mềm mại, nhưng phía sau lại là cả một dịch chuyển văn hóa kéo dài hàng chục năm. Đã có thời nghệ sĩ châu Á xuất hiện tại Cannes như những “vị khách đặc biệt” được tò mò, được ngưỡng mộ vì sự khác lạ, nhưng chưa thực sự được xem là trung tâm.

Còn hôm nay, một nghệ sĩ Trung Quốc đứng phát biểu khai mạc bằng tiếng mẹ đẻ tại sân khấu điện ảnh lớn nhất thế giới. Khoảnh khắc ấy cho thấy vị trí của điện ảnh châu Á đã thay đổi. Và hành trình thay đổi đó mang dấu ấn rất rõ của Củng Lợi.

Bởi suốt gần 40 năm, bà không chỉ mang phim đến Cannes. Bà mang theo cả một hình ảnh khác về nghệ sĩ châu Á, không cần ồn ào, không cần chiều theo thị hiếu phương Tây, vẫn có thể trở thành biểu tượng toàn cầu bằng chính bản sắc văn hóa của mình và bởi những vai diễn đủ sức ở lại với thời gian.

Vì sao Cannes luôn khác biệt với Oscar, Venice hay Toronto?

VOV.VN - Không ồn ào như Oscar, không gần gũi như Toronto hay cổ điển như Venice, Cannes từ lâu vẫn mang vị trí rất riêng trong điện ảnh thế giới. Không chỉ là thảm đỏ của các ngôi sao, nơi đây còn được xem là “thánh đường điện ảnh”, nơi tôn vinh những tác phẩm giàu cảm xúc và dấu ấn cá nhân.