Có những thời điểm lịch sử mà các quốc gia không thể chỉ chọn cách phản ứng - họ buộc phải chọn cách định hình. Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 diễn ra đúng vào một trong những thời khắc như vậy.

Thế giới năm 2026 không còn vận hành theo những trật tự quen thuộc. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn leo thang, chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục bị gián đoạn, trí tuệ nhân tạo đang tái định nghĩa năng suất lao động, còn biến đổi khí hậu ngày càng tạo ra những sức ép không thể đảo ngược. Những chuyển dịch đó không diễn ra riêng lẻ mà đan xen với nhau, tạo thành những vòng xoáy mà không một quốc gia hay khu vực nào có thể đứng ngoài.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã khắc họa bức tranh đó bằng những nghịch lý cụ thể tại phiên khai mạc Đối thoại Shangri-La lần thứ 23: “Kết nối rộng hơn nhưng dễ tổn thương hơn; công nghệ tiến bộ hơn nhưng rủi ro lạm dụng lớn hơn; phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc hơn nhưng cũng dễ bị biến thành công cụ gây sức ép hơn. Trong khi các quốc gia đều nói về hòa bình, ổn định và hợp tác, môi trường chiến lược lại gia tăng nghi kỵ, phân mảnh và cạnh tranh thiếu kiểm soát”.

Chính những nghịch lý đó đặt ra câu hỏi trung tâm của thời đại: trong một thế giới mà sự phụ thuộc lẫn nhau vừa là nguồn lực vừa là điểm dễ tổn thương, các quốc gia và khu vực cần xây dựng tính tự cường theo cách nào để không tự cô lập mình khỏi dòng chảy hợp tác toàn cầu? “Thế giới hiện nay đang đối mặt đồng thời với khủng hoảng về cạnh tranh địa chính trị, khủng hoảng phân mảnh kinh tế và khủng hoảng niềm tin”, Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn nhận định, đồng thời nhấn mạnh không một quốc gia hay khu vực nào có thể tự mình giải quyết hiệu quả những thách thức mang tính toàn cầu đó.

Nếu trong nhiều thập niên trước, hội nhập được xem là con đường dẫn tới tăng trưởng, ổn định và thịnh vượng thì hiện nay thế giới đang chứng kiến một nghịch lý mới: các quốc gia càng kết nối sâu rộng thì mức độ dễ tổn thương trước các cú sốc bên ngoài cũng có thể gia tăng. Từ đại dịch COVID-19, đứt gãy chuỗi cung ứng cho tới cạnh tranh công nghệ và các biện pháp thuế quan, những yếu tố từng tạo ra kết nối nay đồng thời có thể trở thành nguồn rủi ro.

Tuy nhiên, tại phiên thảo luận về “Tự cường và đoàn kết trong một thế giới đang thay đổi” nằm trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường cho rằng, những nghịch lý đó không làm suy giảm giá trị của hội nhập mà đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại nội hàm của tự cường trong giai đoạn mới. Theo Thứ trưởng, tự cường không phải là thu mình hay tách biệt khỏi các dòng chảy hợp tác quốc tế, mà là quá trình củng cố năng lực nội tại song song với việc mở rộng kết nối và đa dạng hóa các mạng lưới hợp tác.

“Tự cường không có nghĩa là thu mình lại, càng không có nghĩa là tự mình giải quyết mọi vấn đề. Một quốc gia thu mình lại sẽ không trở nên mạnh hơn hay tự cường hơn, mà thậm chí còn dễ bị bỏ lại phía sau hoặc chịu nhiều sức ép hơn. Sức mạnh thực sự đến từ khả năng trở thành một mắt xích quan trọng trong các mạng lưới hợp tác”, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường một lần nữa nhấn mạnh bên lề phiên Khai mạc Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026.

Từ góc nhìn đó, tự cường không phải là trạng thái tĩnh mà một quốc gia đạt được rồi giữ nguyên, mà là năng lực động - khả năng hấp thụ các cú sốc bên ngoài, thích nghi với những thay đổi nhanh chóng và tiếp tục duy trì quỹ đạo phát triển dù môi trường xung quanh biến động. Năng lực đó được xây dựng không phải bằng cách giảm thiểu phụ thuộc lẫn nhau, mà bằng cách đa dạng hóa và làm sâu sắc thêm các mối quan hệ hợp tác, để không một cú sốc đơn lẻ nào có thể làm tê liệt toàn bộ hệ thống.

Ông Kuik Cheng-Chwee, Giáo sư Quan hệ Quốc tế tại Đại học Quốc gia Malaysia, làm rõ nội hàm của khái niệm khi cho rằng tự cường không đơn thuần là khả năng ứng phó với khủng hoảng mà còn bao gồm năng lực chống đỡ và phục hồi, giúp quốc gia hay tổ chức khu vực duy trì đà phát triển sau những biến động. Theo ông, ASEAN đang sở hữu nhiều lợi thế để phát huy năng lực đó thông qua mạng lưới hợp tác đa tầng nấc được xây dựng trong nhiều thập niên qua, vừa là diễn đàn đối thoại vừa là cơ chế giúp các nước thành viên duy trì cân bằng trước các tác động bên ngoài.

Thủ tướng Campuchia Hun Manet nhìn nhận vấn đề từ góc độ kinh tế với lập luận rằng: “Không quốc gia nào có thể tự mình đáp ứng toàn bộ nhu cầu phát triển trong một thế giới ngày càng phụ thuộc lẫn nhau”. ASEAN vì vậy cần tiếp tục thúc đẩy thương mại và đầu tư tự do, củng cố hệ thống thương mại đa phương dựa trên luật lệ, đẩy nhanh hội nhập kinh tế khu vực và phát triển hạ tầng kết nối. Những nỗ lực đó không phải là mục tiêu tự thân mà là điều kiện để ASEAN duy trì được vai trò là động lực tăng trưởng quan trọng của kinh tế toàn cầu ngay cả khi các áp lực bên ngoài gia tăng.

Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn bổ sung một khía cạnh thực tiễn khi cảnh báo về những điểm dễ tổn thương qua cụm “bốn chữ F”: lương thực (Food), nhiên liệu (Fuel), phân bón (Fertilizer) và tài chính (Finance). Đây là những lĩnh vực mà các cú sốc bên ngoài có thể nhanh chóng lan truyền vào thị trường, chuỗi cung ứng, dòng đầu tư và sinh kế của người dân ASEAN, dù cuộc khủng hoảng xảy ra cách Đông Nam Á hàng nghìn km.

Theo ông, khả năng chống chịu cần được tiếp cận theo nghĩa rộng hơn, bao gồm an ninh năng lượng, an ninh lương thực, ổn định tài chính, chuỗi cung ứng, di chuyển lao động và phúc lợi xã hội.

“Tăng cường các nền tảng này là điều thiết yếu để bảo vệ hòa bình, thịnh vượng và đời sống của người dân ASEAN”, Tổng Thư ký Kao Kim Hourn khẳng định.

Nếu câu hỏi về tự cường được trả lời bằng việc đề cao kết nối, thì câu hỏi tiếp theo đặt ra là: ASEAN kết nối với thế giới theo cách nào? Tiếp nhận thụ động các xu thế toàn cầu, hay chủ động góp phần định hình chúng?

Phát biểu dẫn đề phiên Khai mạc Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã đặt câu hỏi đó một cách thẳng thắn: “Câu hỏi đặt ra không chỉ là ASEAN sẽ thích ứng ra sao mà là ASEAN sẽ định hình tương lai của chính mình như thế nào trong thế kỷ XXI”.

Thủ tướng nhấn mạnh, trong thời khắc mang tính bước ngoặt khi công nghệ đang tái định nghĩa năng lực cạnh tranh, trí tuệ nhân tạo tái định nghĩa năng suất, dữ liệu tái định nghĩa quyền lực và chuyển đổi xanh tái định nghĩa mô hình phát triển, “lợi thế không chỉ thuộc về các quốc gia có nguồn lực lớn, mà còn thuộc về các quốc gia và khu vực có khả năng tham gia định hình các quy tắc và chuẩn mực mới của thời đại”.

Trên hành trình thực hiện tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, Thủ tướng cho rằng ASEAN cần hướng tới ba phản hồi chiến lược: Thứ nhất, không chỉ tham gia các xu thế toàn cầu, mà ASEAN còn phải góp phần định hình các xu thế đó. Thứ hai, không chỉ là một trung tâm sản xuất mà còn là một trung tâm đổi mới, sáng tạo. Lợi thế lao động và vị trí địa lý đã đưa ASEAN trở thành một mắt xích quan trọng của chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhưng trong kỷ nguyên số, tương lai không thuộc về những nền kinh tế chỉ biết sản xuất, mà còn thuộc về những nền kinh tế biết sáng tạo. Thứ ba, không chỉ là một cộng đồng các quốc gia mà còn là một cộng đồng thực sự của người dân.

Theo Thủ tướng: “Một ASEAN thành công không chỉ được đo bằng GDP, mà bằng các cơ hội tạo ra cho thế hệ trẻ, vai trò được trao cho phụ nữ, sự bảo vệ dành cho những nhóm dễ bị tổn thương, và mức độ để mỗi người dân đều cảm nhận đây chính là cộng đồng mà mình thực sự thuộc về”.

Nhìn lại gần 6 thập kỷ của ASEAN, Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn rút ra hai bài học lớn: hành động tập thể luôn hiệu quả hơn các nỗ lực đơn lẻ và mọi thách thức đều có thể trở thành cơ hội chuyển đổi.

“ASEAN hiếm khi có được sự chắc chắn tuyệt đối, nhưng ASEAN luôn có tinh thần cùng nhau hành động bất chấp khác biệt và khả năng biến nghịch cảnh thành lợi thế”, ông Kao Kim Hourn cho hay, đồng thời bày tỏ tin tưởng rằng nếu tiếp tục phát huy tinh thần đó, ASEAN sẽ duy trì được vai trò trung tâm và vị thế là một lực lượng tích cực, có trách nhiệm trong cấu trúc khu vực và toàn cầu đang định hình.

Hành trình hơn 30 năm kể từ khi gia nhập ASEAN năm 1995 đã đặt Việt Nam vào một vị thế đặc biệt: quốc gia đã trải qua đủ những thách thức của hội nhập để hiểu được giá trị của nó và đủ trưởng thành để đóng góp vào định hướng tương lai của khối.

Đại sứ Vương quốc Anh tại ASEAN, bà Helen Mary Fazey, nhìn nhận điều này từ góc độ của một đối tác bên ngoài: “Việt Nam là một quốc gia đã có nhiều bước phát triển kể từ khi trở thành thành viên ASEAN. Vì vậy, Việt Nam mang đến những kinh nghiệm quý báu từ quá trình học hỏi, phát triển kinh tế cũng như những lợi ích mà ASEAN đã đem lại. Từ những kinh nghiệm đó, Việt Nam có thể trao đổi với tất cả các quốc gia thành viên ASEAN và góp phần định hướng, chia sẻ những cách tiếp cận phù hợp”.

Bà cũng đặc biệt đánh giá cao cam kết của Việt Nam với tiến trình hướng tới tương lai của ASEAN được thể hiện tại Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026, coi đó là đóng góp có ý nghĩa thực chất, không chỉ mang tính biểu tượng.

“Trong quá trình chúng tôi phối hợp với Việt Nam với vai trò điều phối viên quốc gia của Anh tại ASEAN, Việt Nam luôn là đối tác hỗ trợ rất hiệu quả, nhất là trong năm thứ năm kỷ niệm quan hệ Đối tác Đối thoại giữa Anh và ASEAN”, bà Helen Mary Fazey cho hay.

Nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa cũng đánh giá cao vai trò dẫn dắt về ý tưởng của Việt Nam đối với ASEAN, cho rằng những sáng kiến mang tính xây dựng và tầm nhìn dài hạn sẽ góp phần củng cố sức mạnh và khả năng thích ứng của Hiệp hội trong giai đoạn mới. Ông cũng nhắc nhở rằng nhiều thành quả mà ASEAN đang thụ hưởng hiện nay bắt nguồn từ những quyết định được đưa ra từ hàng chục năm trước - một lý do để những đóng góp ý tưởng dài hạn từ các thành viên tích cực như Việt Nam trở nên đặc biệt có giá trị.

Việt Nam định vị mình trong trật tự khu vực không phải là một quốc gia chỉ tìm cách tối đa hóa lợi ích ngắn hạn trong các cuộc đàm phán song phương, mà là một quốc gia coi sự ổn định của hệ thống đa phương khu vực là lợi ích chiến lược dài hạn của chính mình. Từ vị thế đó, “mở rộng hợp tác, giảm thiểu rủi ro và kết nối các lợi ích chính đáng”, theo lời Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, chính là cách Việt Nam thực hiện trách nhiệm với cộng đồng quốc tế, đồng thời củng cố nền tảng cho sự phát triển bền vững trong nước.

Khẳng định giá trị lớn nhất mà ASEAN đã chứng minh trong gần 60 năm qua là khả năng biến khác biệt thành hợp tác, thống nhất mà không triệt tiêu đa dạng và hội nhập mà vẫn giữ được bản sắc riêng, Thủ tướng Lê Minh Hưng tin tưởng ASEAN sẽ tiếp tục phát huy những giá trị đó để đóng góp tích cực cho hòa bình, hợp tác và phát triển của khu vực cũng như thế giới. Trên hành trình đó, Thủ tướng cho biết Việt Nam cam kết mạnh mẽ tiếp tục đồng hành cùng ASEAN bằng khát vọng kiến tạo tương lai với tất cả con tim và khối óc, bởi tương lai của Việt Nam gắn liền với tương lai của ASEAN, cũng như gắn liền với hòa bình, ổn định và thịnh vượng chung của cả khu vực.

Tác giả: Thảo Anh

---