Làng Rô: ngày ấy, bây giờ

Câu thơ là một lời tri ân sâu sắc của nhà thơ Tố Hữu đối với đồng bào Cơ Tu ở làng Rô, xã Cà Dy, huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam, đã hết lòng che chở, nuôi giấu ông cùng đồng đội khi vượt ngục Đaklei. Làng Rô kiên cường ngày ấy, giờ là một điểm sáng trên đường Hồ Chí Minh trong công cuộc xoá đói giảm nghèo, xây dựng đời sống văn hoá của tỉnh Quảng Nam.

Tôi trở lại làng Rô trong ngày đồng bào CơTu làm lễ cúng “Giàng” trước khi vào vụ mới.

Từ tờ mờ sáng, già làng và bà con đã tề tựu tại nhà Gươl dự lễ. Bên ché rượu Tàvạt thơm nồng mời khách, già làng Đinh Văn Chooh say sưa kể: Làng Rô khi xưa ở sát biên giới với nước bạn Lào. Dân làng đoàn kết, chăm chỉ làm lụng nhưng cái đói nghèo, chuyện đứt bữa vẫn theo đuổi bà con. Thương dân làng, già làng họp dân quyết định chuyển về vùng đất trũng gần bến Giằng ngày nay lập làng mới. Làng mới, gần bến sông, làm ăn thuận lợi, con thú rừng ít phá hơn thì đụng phải đồn bốt của giặc Tây. Lính Tây ngày ngày kéo lên lùng sục, bắt bớ dân lành, cái bụng bà con làng Rô ghét thằng Tây lắm.

Trăm năm nhớ ơn làng

Một ngày cuối tháng 3/1942, lính Tây lấy cớ làng chứa Việt Minh, bắt cả làng ra đứng dưới mưa. Mấy ngày sau, người dân làng Rô thấy 2 người lạ mặt đang trú trong chòi canh của rẫy mình. Khi biết đó là cán bộ Việt Minh, bà con bí mật nuôi giấu và tìm cách đưa về xuôi an toàn. Mãi sau này, người dân làng Rô mới biết mình đã nuôi giấu, chở che cho 2 ông Tố Hữu và Huỳnh Ngọc Huệ, hai cán bộ cốt cán của Việt Minh vừa được tổ chức bố trí vượt ngục, ra ngoài để chỉ đạo phong trào, chuẩn bị cho cuộc tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945.

Già làng Đinh Văn Chooh nhớ lại: “Hồi chiến tranh, tôi còn nhỏ, sau này nghe già làng kể lại. Hồi đó, ngày nào bọn giặc cũng đến làng càn quét. Khi bà con làng Rô che giấu cán bộ, dân trong làng ai cũng lo. Vì vậy, bà con tìm cách đưa 2 cán bộ băng rừng về xuôi càng sớm càng tốt vừa bảo vệ tính mạng cán bộ vừa bảo vệ dân làng. Lúc đó, không ai biết cái bộ, sau này ông Tố Hữu trở lại thăm, bà con mới biết. Bà con làng Rô dù đói khổ thế nào cũng một lòng theo Đảng, theo Bác Hồ”. 

Những người dân làng Rô năm xưa che chở 2 đồng chí Tố Hữu và Huỳnh Ngọc Huệ đã lần lượt khuất núi. Thế nhưng, câu chuyện cảm động ấy vẫn được truyền tụng, in sâu trong tâm trí nhiều người. Tháng 5/1973, trong chuyến công tác tại miền Tây Liên khu 5, đồng chí Tố Hữu về thăm lại làng Rô, tặng gia đình già làng Đinh Deh, người từng cưu mang ông trong thời khắc hiểm nguy 30 năm trước một chiếc Radio cùng nhiều món quà khác cho dân làng. Trong đó có bức ảnh chân dung của mình ghi 4 câu thơ chan chứa ân tình: “Ơi làng Rô nhỏ của tôi/ Cao cao ngọn núi chiếc nôi đại bàng/ Trăm năm ta nhớ ơn làng/ Cánh tay che chở bước đường gian nguy.”

Năm 1984, đồng bào làng Rô được Nhà nước tặng Bằng “Có công với Nước” vì đã nêu cao tinh thần yêu nước, tích cực giúp đỡ và bảo vệ cách mạng, góp phần xứng đáng vào thắng lợi của cuộc Cách mạng tháng Tám”. Bây giờ, tấm bằng đó được bà con làng Rô treo chính giữa nhà Gươl. Còn  bức ảnh của đồng chí Tố Hữu và chiếc Radio được con cháu ông Đinh Deh thay nhau gìn giữ, đặt trang trọng trên bàn thờ tổ tiên.

Bà Ca Phu Thị Đẹp, con dâu của già làng Đinh Đeh, người có công nuôi giấu đồng chí Tố Hữu năm xưa bồi hồi xúc động: “Gia đình tôi  và bà con làng Rô quý ông Tố Hữu như dân trong làng. Năm 2002, khi nghe tin ông qua đời, bà con làng Rô buồn lắm, chồng tôi cũng có ra Hà Nội đưa tiễn ông. Trước khi mất, bố và chồng tôi cũng căn dặn với con cái là phải giữ gìn bức ảnh và những kỷ vật mà ông Tố Hữu đã tặng.

Những năm qua, Nhà nước quan tâm giúp đỡ làng Rô nhiều lắm, hết đói nghèo rồi. Gia đình tôi cũng được Nhà nước xây tặng nhà tình nghĩa, không còn ở nhà tạm bợ như trước nữa”.

Cầu cho mưa thuận gió hòa…

Làng Rô năm xưa bây giờ là thôn Rô đã có nhiều đổi thay. Không còn cảnh những mái nhà tranh tre vách nứa, không còn “bến sông lửa cháy”, “bom đào bãi lau” như năm nào, thay vào đó là những ngôi nhà tường xây, mái ngói, tôn màu bừng sáng cả một vùng núi rừng. Đường Trường Sơn năm xưa dồn dập bước chân đoàn quân Nam tiến, nay đã thênh thang rộng mở, tạo ra sự thông thương thuận lợi giữa miền xuôi với miền ngược. Ngày ngày, nườm nượp những chuyến xe Bắc- Nam vào ra, xe chở hàng hoá từ dưới xuôi lên và nông sản từ miền ngược về.

Những năm qua, Chương trình 135 của Chính phủ đầu tư xây dựng đường bê tông đến tận nhà đồng bào, trường tiểu học liên thôn đưa cái chữ đến với con em người Cơ Tu. Lưới điện quốc gia thắp sáng từng hộ; Đêm đêm cả làng sáng bừng ánh điện, nhà nào cũng có radio, ti vi. Cả làng có 75 hộ dân với gần 400 nhân khẩu thì chỉ còn 2 hộ nghèo. Gia đình nào cũng biết trồng rừng kinh tế kết hợp chăn nuôi bò, lợn nhà, gia đình ít thì 1 vài héc ta rừng, nhiều thì cả chục héc ta.

Năm 2008, xã Cà Dy được huyện Nam Giang đề nghị rút khỏi diện các xã 135 của Chính phủ, trong đó có Làng Rô.  Làng Rô ngày nay còn là làng văn hóa điển hình của huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam. Theo trưởng thôn Đinh Văn Náo, bà con làng Rô chỉ mong muốn ai cũng được Nhà nước cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí để khám chữa bệnh.

Mặt trời khuất dần sau dãy núi phía tây, dân làng Rô trở về nhà sau một ngày ngất ngây men rượu cần của ngày lễ cúng “Giàng” trước khi vào vụ mới. Dân làng Rô cầu mong cho trời mưa thuận, gió hoà, hạt lúa, hạt ngô trỉa xuống không bị con thú rừng phá, sâu bệnh gây hại, để làng Rô có một vụ mùa tốt tươi. Rồi đây, Làng Rô sẽ được huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam qui hoạch thành Điểm du lịch văn hoá, nơi dừng chân  thú vị trên tuyến du lịch đường Hồ Chí Minh huyền thoại./.